Słownik medyczny: znajdź pojęcie i sprawdź, gdzie się pojawia

A

Adrenalina (epinefryna)

Katecholamina pobudzająca receptory α- i β-adrenergiczne. Lek pierwszego wyboru w anafilaksji, stosowany też w resuscytacji.

Allopurynol

Inhibitor oksydazy ksantynowej, zmniejsza wytwarzanie kwasu moczowego. Stosowany przewlekle w dnie moczanowej i w zapobieganiu nefropatii moczanowej.

Amiodaron

Lek przeciwarytmiczny klasy III: wydłuża potencjał czynnościowy i okres refrakcji. Zawiera jod, więc może zaburzać czynność tarczycy; uszkadza też płuca i wątrobę.

Amlodypina

Antagonista wapnia z grupy pochodnych dihydropirydyny, rozszerza tętnice. Częstym działaniem niepożądanym są obrzęki okolicy kostek.

Amoksycylina

Antybiotyk β-laktamowy z grupy aminopenicylin. Działa bakteriobójczo, hamując syntezę ściany komórkowej bakterii.

Anafilaksja

Ciężka, uogólniona reakcja nadwrażliwości o szybkim początku, zagrażająca życiu przez zaburzenia oddychania lub krążenia. Lekiem pierwszego wyboru jest adrenalina podana domięśniowo.

Atopia

Uwarunkowana genetycznie skłonność do wytwarzania swoistych IgE przeciw powszechnym alergenom i do chorób z nadwrażliwości typu I, jak AZS, alergiczny nieżyt nosa i astma alergiczna.

Atopowe zapalenie skóry (AZS)

Przewlekła, nawrotowa, swędząca dermatoza zapalna z zaburzeniem bariery naskórkowej. U niemowląt zajmuje twarz, skórę głowy i powierzchnie wyprostne, z oszczędzeniem okolicy pieluszkowej; u starszych dzieci zgięcia.

C

Ceftriakson

Cefalosporyna III generacji podawana dożylnie lub domięśniowo raz na dobę dzięki długiemu okresowi półtrwania.

Celiakia

Autoimmunologiczna choroba jelita cienkiego wywoływana przez gluten u osób predysponowanych genetycznie (HLA-DQ2/DQ8). Prowadzi do zaniku kosmków jelitowych i złego wchłaniania; w badaniach przesiewowych oznacza się przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej (tTG IgA).

Choroba Hirschsprunga

Wrodzony brak komórek zwojowych w dystalnym odcinku jelita grubego. Opóźnione oddanie smółki, zaparcia, wzdęcie brzucha. Rozpoznanie rozstrzyga biopsja ssąca odbytnicy.

Choroba Perthesa

Jałowa martwica głowy kości udowej u dzieci, zwykle chłopców w wieku 4–8 lat. Utykanie i ból biodra, często przeniesiony do kolana; ograniczenie odwodzenia i rotacji wewnętrznej.

Cukrzycowa kwasica ketonowa

Ostre powikłanie cukrzycy wynikające z niedoboru insuliny: hiperglikemia, ciała ketonowe we krwi i kwasica metaboliczna ze zwiększoną luką anionową. Typowe są odwodnienie, wymioty, bóle brzucha i głęboki oddech Kussmaula.

Częstoskurcz komorowy

Rytm pochodzący z komór o częstości co najmniej 100/min, z szerokimi zespołami QRS w EKG. Może prowadzić do niestabilności hemodynamicznej i przejść w migotanie komór.

D

Dapoksetyna

Krótko działający lek z grupy SSRI, zarejestrowany do doraźnego leczenia przedwczesnego wytrysku.

Diazepam

Benzodiazepina o działaniu przeciwdrgawkowym, przeciwlękowym, nasennym i zmniejszającym napięcie mięśni. Doodbytniczo stosowana do przerywania napadów drgawek u dzieci.

DIC (rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe)

Uogólniona aktywacja krzepnięcia ze zużyciem płytek i czynników krzepnięcia. Prowadzi jednocześnie do zakrzepów w drobnych naczyniach i do krwawień; wikła m.in. sepsę, urazy i powikłania położnicze.

Dna moczanowa

Choroba spowodowana odkładaniem kryształów moczanu sodu w stawach i tkankach przy przewlekle podwyższonym stężeniu kwasu moczowego. Typowy napad to nagłe, bardzo bolesne zapalenie stawu, najczęściej pierwszego stawu śródstopno-paliczkowego.

Doksycyklina

Antybiotyk z grupy tetracyklin o działaniu bakteriostatycznym. Odkłada się w zębach i kościach, dlatego ma ograniczenia u dzieci i w ciąży.

Drgawki gorączkowe

Napady drgawkowe u dziecka w wieku ok. 6 miesięcy–5 lat w przebiegu gorączki, bez zakażenia OUN. Proste: uogólnione, poniżej 15 minut, bez nawrotu w ciągu doby. Mają dobre rokowanie.

Dystrofia mięśniowa Duchenne’a

Sprzężona z chromosomem X choroba mięśni z braku dystrofiny. Dotyczy chłopców; objawy od wieku przedszkolnego: osłabienie obręczy biodrowej, objaw Gowersa, przerost łydek, bardzo wysoka kinaza kreatynowa. Zgon w młodym wieku dorosłym z powodu niewydolności oddechowej i kardiomiopatii.

E

eGFR

Szacowany współczynnik przesączania kłębuszkowego, obliczany wzorem (np. CKD-EPI) ze stężenia kreatyniny, wieku i płci. Podstawowa miara czynności nerek, wyrażana w ml/min/1,73 m².

Encefalopatia wątrobowa

Zaburzenia czynności mózgu, od subtelnych zaburzeń uwagi po śpiączkę, spowodowane niewydolnością wątroby lub krążeniem obocznym, m.in. przez gromadzenie się amoniaku. Typowym objawem jest drżenie trzepoczące.

Endometrioza

Obecność tkanki podobnej do błony śluzowej macicy poza jamą macicy, np. na jajnikach i otrzewnej. Objawia się bolesnymi miesiączkami, przewlekłym bólem miednicy, bolesnym współżyciem i niepłodnością.

F

Fenyloketonuria

Wrodzony, autosomalnie recesywny niedobór hydroksylazy fenyloalaniny. Nieleczona prowadzi do niepełnosprawności intelektualnej. Wykrywana w przesiewie noworodków; leczenie to dieta z ograniczeniem fenyloalaniny.

Furosemid

Diuretyk pętlowy: hamuje kotransporter Na⁺/K⁺/2Cl⁻ w grubym odcinku wstępującym pętli Henlego. Może powodować hipokaliemię, hiponatremię i odwodnienie.

G

Galaktozemia

Wrodzony, autosomalnie recesywny defekt metabolizmu galaktozy (klasycznie niedobór GALT). Po rozpoczęciu karmienia mlekiem pojawiają się wymioty, żółtaczka, uszkodzenie wątroby, zaćma i ryzyko posocznicy E. coli. Leczenie: natychmiastowe wyłączenie laktozy.

Gorączka reumatyczna

Późne, nieropne powikłanie zakażenia paciorkowcem grupy A, wynikające z mimikry molekularnej. Rozpoznawana kryteriami Jonesa: m.in. zapalenie serca, wędrujące zapalenie stawów, pląsawica, rumień brzeżny, guzki podskórne.

Gruźlica

Choroba zakaźna wywoływana przez prątki z grupy Mycobacterium tuberculosis, szerząca się drogą kropelkową; najczęściej zajmuje płuca. Leczy się ją kilkoma lekami jednocześnie przez co najmniej 6 miesięcy.

Guz chromochłonny

Guz wydzielający katecholaminy, najczęściej z rdzenia nadnerczy. Typowe są napady nadciśnienia z bólem głowy, potami i kołataniem serca; w diagnostyce oznacza się metoksykatecholaminy w osoczu lub w moczu.

H

Hemoliza

Rozpad krwinek czerwonych. W badaniach widać wzrost LDH, bilirubiny pośredniej i liczby retikulocytów oraz spadek haptoglobiny.

Hiperaldosteronizm pierwotny

Nadmierne, niezależne od reniny wydzielanie aldosteronu przez nadnercza (gruczolak albo przerost). Powoduje nadciśnienie tętnicze, często z hipokaliemią, przy niskiej aktywności reniny.

Hiperkaliemia

Stężenie potasu w surowicy powyżej 5,0 mmol/l. Grozi niebezpiecznymi zaburzeniami rytmu serca; w EKG wysokie, szpiczaste załamki T, a przy większym stężeniu poszerzenie zespołów QRS.

Hipoglikemia

Stężenie glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l). Typowe objawy to drżenie, poty, kołatanie serca i głód; w cięższej postaci zaburzenia świadomości i drgawki.

Hipokaliemia

Stężenie potasu w surowicy poniżej 3,5 mmol/l. Może dawać osłabienie mięśni, zaparcia i zaburzenia rytmu serca; w EKG m.in. spłaszczenie załamka T i fala U.

Hiponatremia

Stężenie sodu w surowicy poniżej 135 mmol/l. Ciężka lub szybko narastająca daje objawy neurologiczne (splątanie, drgawki). Zbyt szybkie wyrównywanie grozi osmotyczną demielinizacją.

Hipsarytmia

Uogólniony, chaotyczny zapis EEG o wysokiej amplitudzie z wieloogniskowymi wyładowaniami, typowy dla zespołu Westa.

K

Kardiomiopatia

Choroba mięśnia sercowego z nieprawidłową budową i czynnością, której nie tłumaczy choroba wieńcowa, nadciśnienie, wada zastawkowa ani wada wrodzona. Główne typy: rozstrzeniowa, przerostowa i restrykcyjna.

Karotenemia

Żółtopomarańczowe zabarwienie skóry, zwłaszcza dłoni i podeszew, po spożyciu dużych ilości β-karotenu (marchew, dynia). W odróżnieniu od żółtaczki twardówki pozostają białe. Stan niegroźny, ustępuje po zmianie diety.

Krzywica

Zaburzenie mineralizacji rosnącej kości i chrząstki wzrostowej, najczęściej z niedoboru witaminy D. Objawy: rozmiękanie kości czaszki (craniotabes), różaniec krzywiczy, bransolety, szpotawość lub koślawość kolan, podwyższona fosfataza zasadowa.

Ł

Łożysko przodujące

Łożysko zagnieżdżone w dolnym odcinku macicy, które częściowo lub całkowicie zakrywa ujście wewnętrzne szyjki. Typowo powoduje niebolesne krwawienie z dróg rodnych w drugiej połowie ciąży.

M

Majaczenie

Ostre, zwykle przemijające zaburzenie świadomości i uwagi o nasileniu zmiennym w ciągu doby, z zaburzeniami myślenia i spostrzegania. Zazwyczaj ma przyczynę somatyczną, np. zakażenie, leki albo zaburzenia elektrolitowe.

Małowodzie

Zbyt mała ilość płynu owodniowego. Może wynikać m.in. z wad nerek lub dróg moczowych płodu, przedwczesnego pęknięcia błon płodowych albo niewydolności łożyska.

Marskość wątroby

Końcowe stadium przewlekłych chorób wątroby: włóknienie z guzkami regeneracyjnymi, które niszczą prawidłową budowę narządu. Prowadzi do nadciśnienia wrotnego i niewydolności wątroby.

Menopauza

Ostatnia miesiączka w życiu kobiety, rozpoznawana wstecznie po 12 miesiącach bez krwawienia. W Polsce występuje średnio około 51. roku życia.

Metformina

Lek przeciwcukrzycowy z grupy biguanidów, pierwszego wyboru w cukrzycy typu 2. Zmniejsza wytwarzanie glukozy w wątrobie i sama nie powoduje hipoglikemii; rzadkim, groźnym powikłaniem jest kwasica mleczanowa.

Metronidazol

Lek z grupy nitroimidazoli działający na bakterie beztlenowe i pierwotniaki (rzęsistek, lamblie, ameby). Z alkoholem może wywołać reakcję disulfiramopodobną.

Migotanie komór

Chaotyczna aktywność elektryczna komór bez skutecznego wyrzutu krwi, czyli jeden z mechanizmów nagłego zatrzymania krążenia. Wymaga natychmiastowej defibrylacji.

Migotanie przedsionków

Najczęstsza utrwalona arytmia: chaotyczna aktywność elektryczna przedsionków z niemiarową czynnością komór. W EKG brak załamków P i niemiarowe odstępy RR. Zwiększa ryzyko udaru przez skrzepliny w uszku lewego przedsionka.

Moczówka prosta

Wielomocz z wydalaniem dużych ilości rozcieńczonego moczu o niskiej osmolalności, wynikający z niedoboru wazopresyny (postać ośrodkowa) lub oporności nerek na jej działanie (postać nerkowa). Wtórnie występuje wzmożone pragnienie.

Mózgowe porażenie dziecięce

Grupa trwałych, niepostępujących zaburzeń ruchu i postawy wynikających z uszkodzenia rozwijającego się mózgu w okresie płodowym, okołoporodowym lub wczesnoniemowlęcym.

Mukowiscydoza

Choroba genetyczna dziedziczona autosomalnie recesywnie, wywołana mutacjami genu CFTR. Gęsta wydzielina prowadzi do nawracających zakażeń płuc i niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki; w pocie jest zwiększone stężenie chlorków.

N

Nalokson

Antagonista receptorów opioidowych, odtrutka w przedawkowaniu opioidów. Działa krócej niż wiele opioidów, więc depresja oddechowa może wrócić.

Nefronoftyza

Autosomalnie recesywna ciliopatia nerek z włóknieniem śródmiąższowym i torbielami na granicy korowo-rdzeniowej. Objawia się wielomoczem, polidypsją, niedokrwistością i opóźnieniem wzrastania; to częsta genetyczna przyczyna schyłkowej niewydolności nerek u dzieci.

Niedokrwistość

Stężenie hemoglobiny niższe od normy dla wieku i płci; według WHO u dorosłych poniżej 13 g/dl u mężczyzn i poniżej 12 g/dl u kobiet niebędących w ciąży.

Niedrożność jelit

Zatrzymanie przechodzenia treści przez jelita, mechaniczne (np. zrosty, przepuklina, guz) albo porażenne. Objawia się kolkowym bólem brzucha, wzdęciem, wymiotami i zatrzymaniem gazów i stolca.

O

Objaw Dariera

Zaczerwienienie i bąbel powstające po potarciu zmiany skórnej, typowe dla mastocytozy skórnej (pokrzywki barwnikowej).

Objaw Gowersa

Wstawanie z podłogi przez obrót na brzuch, przyjęcie pozycji na czworakach i „wspinanie się” rękami po udach. Świadczy o osłabieniu mięśni obręczy biodrowej, typowo w dystrofii mięśniowej Duchenne’a.

Objawy oponowe

Objawy podrażnienia opon mózgowo-rdzeniowych: sztywność karku, objaw Kerniga, objawy Brudzińskiego, u małych dzieci także objaw Brdlika i Amossa. U niemowląt często nieobecne mimo zapalenia opon.

Odma opłucnowa

Powietrze w jamie opłucnej, które powoduje zapadnięcie płuca. Odma prężna narasta z każdym oddechem, przesuwa śródpiersie i wymaga natychmiastowego odbarczenia.

Odpływ pęcherzowo-moczowodowy

Wsteczny przepływ moczu z pęcherza do moczowodu i nerki. Rozpoznawany w cystografii mikcyjnej lub sonocystografii, oceniany w skali I–V. Stopnie I–III zwykle prowadzi się zachowawczo; sprzyja nawracającym zakażeniom i bliznom nerek.

P

Paracetamol

Lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy bez istotnego działania przeciwzapalnego. Przedawkowanie uszkadza wątrobę; odtrutką jest N-acetylocysteina.

Paroksetyna

Lek przeciwdepresyjny z grupy SSRI, stosowany też w zaburzeniach lękowych.

Penicylina fenoksymetylowa

Doustna penicylina naturalna (penicylina V), lek z wyboru w paciorkowcowym zapaleniu gardła i migdałków.

Plamica Schönleina-Henocha

Najczęstsze zapalenie małych naczyń u dzieci, ze złogami IgA. Wyczuwalna plamica na kończynach dolnych i pośladkach, bóle stawów, bóle brzucha i zajęcie nerek. Liczba płytek krwi jest prawidłowa.

POChP

Przewlekła obturacyjna choroba płuc: utrwalone, zwykle postępujące ograniczenie przepływu powietrza w drogach oddechowych, najczęściej skutek palenia tytoniu. Rozpoznanie potwierdza spirometria (FEV1/FVC poniżej 0,7 po leku rozkurczającym oskrzela).

Pokrzywka przewlekła

Bąble pokrzywkowe lub obrzęk naczynioruchowy utrzymujące się lub nawracające dłużej niż 6 tygodni. Dzieli się na spontaniczną i indukowaną (np. dermografizm, z zimna, cholinergiczna). Leczenie: niesedatywne leki przeciwhistaminowe, w razie potrzeby do czterokrotnej dawki.

Poronienie

Zakończenie ciąży, w którym zarodek lub płód zostaje wydalony albo obumiera przed ukończeniem 22. tygodnia ciąży.

Prednizon

Glikokortykosteroid o działaniu przeciwzapalnym i immunosupresyjnym, prolek przekształcany w wątrobie w prednizolon.

Przedwczesny wytrysk

Wytrysk, który stale lub nawracająco następuje bardzo szybko po rozpoczęciu stosunku (zwykle w ciągu około minuty) albo przed nim, wbrew woli mężczyzny, i jest dla niego lub pary źródłem dyskomfortu.

Przerostowe zwężenie odźwiernika

Przerost mięśniówki odźwiernika u niemowlęcia w 2.–8. tygodniu życia, częściej u chłopców. Chlustające wymioty bez żółci po karmieniu, głód, zasadowica hipochloremiczna z hipokaliemią. Rozpoznanie w USG.

R

Rzucawka

Drgawki toniczno-kloniczne u kobiety ze stanem przedrzucawkowym, których nie wyjaśnia inna przyczyna. Lekiem z wyboru jest siarczan magnezu.

S

Sarkoidoza

Choroba o nieznanej przyczynie, w której w narządach powstają ziarniniaki bez martwicy serowatej. Najczęściej zajmuje węzły chłonne wnęk płuc i same płuca.

Sekwencja Potter

Następstwo bezwodzia lub ciężkiego małowodzia, np. przy obustronnej agenezji nerek. Obejmuje hipoplazję płuc, charakterystyczną twarz i deformacje kończyn; zgon zwykle z powodu niewydolności oddechowej.

Sepsa

Zagrażająca życiu niewydolność narządów spowodowana rozregulowaną odpowiedzią organizmu na zakażenie. We wstrząsie septycznym mimo nawodnienia potrzebne są leki wazopresyjne, a stężenie mleczanów przekracza 2 mmol/l.

Sertralina

Lek przeciwdepresyjny z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI).

Skala Apgar

Ocena stanu noworodka w 1. i 5. minucie życia (czasem także w 10.) na podstawie pięciu cech: czynności serca, oddechu, napięcia mięśni, reakcji na bodźce i zabarwienia skóry. Każda cecha to 0–2 punkty, łącznie najwyżej 10.

Skala Centora (McIsaaca)

Punktowa ocena prawdopodobieństwa paciorkowcowego zapalenia gardła: gorączka >38°C, brak kaszlu, powiększone tkliwe węzły szyjne przednie, wysięk lub obrzęk migdałków, wiek 3–14 lat (+1), 45 lat i więcej (−1). Od 2 punktów wykonuje się szybki test lub posiew.

Skala Tannera

Pięciostopniowa skala oceny dojrzewania płciowego: rozwój piersi u dziewcząt, narządów płciowych u chłopców i owłosienia łonowego u obu płci. Służy do rozpoznawania przedwczesnego lub opóźnionego dojrzewania.

Spironolakton

Diuretyk oszczędzający potas, antagonista receptora mineralokortykoidowego (aldosteronu). Może powodować hiperkaliemię i ginekomastię.

Stan przedrzucawkowy

Nadciśnienie tętnicze, które pojawia się po 20. tygodniu ciąży, z białkomoczem albo z cechami uszkodzenia narządów (np. nerek, wątroby, małopłytkowością lub objawami neurologicznymi).

T

Tamponada serca

Ucisk serca przez płyn lub krew zgromadzone w worku osierdziowym, który utrudnia napełnianie komór. Klasycznie: triada Becka (niskie ciśnienie, poszerzone żyły szyjne, ściszone tony serca) i tętno paradoksalne.

Toczeń rumieniowaty układowy

Autoimmunologiczna choroba wielonarządowa z przeciwciałami przeciwjądrowymi (ANA, m.in. anty-dsDNA i anty-Sm). Może dawać rumień na twarzy, zapalenie stawów, zajęcie nerek i obniżenie liczby krwinek; częściej chorują młode kobiety.

Torsade de pointes

Wielokształtny częstoskurcz komorowy, w którym zespoły QRS jakby skręcają się wokół linii izoelektrycznej. Występuje przy wydłużonym odstępie QT; w leczeniu stosuje się dożylnie siarczan magnezu.

W

Wielowodzie

Nadmiar płynu owodniowego. Częste przyczyny to cukrzyca matki, wady utrudniające płodowi połykanie (np. niedrożność przełyku) i ciąża wielopłodowa.

Wodobrzusze

Nagromadzenie płynu w jamie otrzewnej. Najczęstszą przyczyną jest marskość wątroby z nadciśnieniem wrotnym; inne to m.in. nowotwory, niewydolność serca i gruźlica otrzewnej.

Wstrząs

Stan, w którym układ krążenia nie dostarcza tkankom wystarczającej ilości tlenu, co prowadzi do niedotlenienia komórek. Rodzaje: hipowolemiczny, kardiogenny, dystrybucyjny (np. septyczny, anafilaktyczny) i obturacyjny.

Z

Zaburzenia erekcji

Stała lub nawracająca niezdolność do osiągnięcia albo utrzymania wzwodu wystarczającego do odbycia stosunku. Często współistnieją z chorobami naczyń, cukrzycą i działaniem niektórych leków.

Zatorowość płucna

Zamknięcie tętnicy płucnej lub jej gałęzi, najczęściej przez skrzeplinę z żył głębokich kończyn dolnych. Objawia się nagłą dusznością, bólem w klatce piersiowej i tachykardią, a w ciężkiej postaci wstrząsem.

Zespół Alporta

Dziedziczna choroba kolagenu typu IV (geny COL4A3, COL4A4, COL4A5), najczęściej sprzężona z chromosomem X. Daje krwinkomocz przechodzący w białkomocz i niewydolność nerek, niedosłuch odbiorczy i zmiany oczne (stożek przedni soczewki).

Zespół Cushinga

Objawy przewlekłego nadmiaru glikokortykosteroidów: otyłość brzuszna, zaokrąglona twarz, czerwone rozstępy, nadciśnienie, hiperglikemia i osteoporoza. Najczęstszą przyczyną jest leczenie glikokortykosteroidami.

Zespół HELLP

Ciężkie powikłanie ciąży, zwykle związane ze stanem przedrzucawkowym: hemoliza (H), podwyższona aktywność enzymów wątrobowych (EL) i mała liczba płytek krwi (LP).

Zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS)

Mikroangiopatia zakrzepowa z triadą: niedokrwistość hemolityczna ze schistocytami, małopłytkowość i ostre uszkodzenie nerek. U dzieci najczęściej po krwistej biegunce wywołanej przez E. coli wytwarzającą toksynę Shiga (np. O157:H7).

Zespół nefrytyczny

Objawy zapalenia kłębuszków nerkowych: krwinkomocz (często z wałeczkami erytrocytarnymi), umiarkowany białkomocz, nadciśnienie, obrzęki i spadek przesączania kłębuszkowego.

Zespół nerczycowy

Białkomocz powyżej 3,5 g na dobę (u dorosłych) z hipoalbuminemią i obrzękami, zwykle także z hiperlipidemią. Zwiększa ryzyko zakrzepicy i zakażeń.

Zespół Westa

Padaczkowa encefalopatia niemowląt (szczyt 3.–7. miesiąc życia) z triadą: skurcze niemowlęce w seriach, hipsarytmia w EEG i zatrzymanie lub regres rozwoju. Leczenie pierwszego rzutu: ACTH lub prednizolon oraz wigabatryna.

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Rzadkie, groźne powikłanie leczenia lekami przeciwpsychotycznymi: gorączka, sztywność mięśni, zaburzenia świadomości, chwiejność układu autonomicznego i duży wzrost aktywności kinazy kreatynowej (CK).